คืนวันศุกร์ที่คุณกดเล่นซีรีส์ที่เพื่อนบอกว่า “ดีมาก พล็อตพลิก” แล้วผ่านไปสามตอนคุณเริ่มรู้สึกว่ามีบางอย่างขาดหาย ตัวละครพูดถึงเหตุการณ์ที่ทุกคนรู้กันหมดแต่คุณไม่รู้ว่ามันเกิดขึ้นตอนไหน ความสัมพันธ์กระโดดจากเย็นชาเป็นสนิทโดยไม่มีบันไดให้ไต่ คุณเลยค้นชื่อเรื่องแล้วพบว่ามันดัดแปลงมาจากนิยายที่คนพูดถึงมานานหลายปี — ตอนนั้นแหละที่คำถามเดิม ๆ โผล่ขึ้นมาว่า เราควรอ่านหนังสือก่อนหรือดูก่อนดี
ผมผ่านทั้งสองทางมาแล้ว ทั้งแบบอ่านจบก่อนแล้วนั่งดูด้วยสายตาคนที่รู้ทุกอย่างล่วงหน้า และแบบดูจบก่อนแล้วค่อยไปอ่าน ซึ่งพบว่าคำตอบไม่ได้ขึ้นกับว่าอันไหน “ดีกว่า” แต่ขึ้นกับว่าคุณเป็นคนอ่านแบบไหนและซีรีส์เรื่องนั้นดัดแปลงหนักแค่ไหน
สองประสบการณ์ที่ให้อะไรต่างกันจริง ๆ
เวลาอ่านหนังสือก่อน ข้อดีที่คนพูดถึงบ่อยที่สุดคือ “ได้อยู่ในหัวตัวละคร” นวนิยายมีพื้นที่ให้คุณได้ยินความคิดของเขา รู้ว่าเขากลัวอะไร และทำไมเขาถึงตัดสินใจเรื่องโง่ ๆ ตอนนั้น ซีรีส์ทำสิ่งนี้ได้จำกัดมากเพราะกล้องเห็นได้แค่การกระทำกับสีหน้า เมื่ออ่านก่อนคุณจะเข้าใจแรงจูงใจที่ซีรีส์อาจไม่ได้อธิบาย และนั่นทำให้ฉากที่ดูเฉย ๆ ในจอกลายเป็นฉากที่หนักอึ้งสำหรับคุณ
แต่การอ่านก่อนก็มีราคาที่ต้องจ่าย คุณจะกลายเป็นผู้ตัดสินโดยไม่รู้ตัว ทุกครั้งที่ซีรีส์เปลี่ยนอะไร คุณจะรู้สึกว่ามัน “ผิด” ก่อนที่จะได้ดูว่ามันทำงานได้ไหมในฐานะงานชิ้นใหม่ ผมเคยนั่งบ่นกับตัวเองตลอดหกตอนว่าทำไมเขาตัดตัวละครตัวนั้นออก ทั้งที่จริง ๆ แล้วการตัดนั้นทำให้เรื่องกระชับขึ้นอย่างเห็นได้ชัด
ส่วนการดูก่อนให้ประสบการณ์ที่ต่างออกไป คุณจะได้ความตื่นเต้นแบบไม่มีการป้องกัน พล็อตพลิกทำงานเต็มที่เพราะคุณไม่ได้เตรียมตัวมาก่อน ตัวละครปรากฏตัวครั้งแรกและคุณตัดสินใจเองว่าชอบหรือไม่ชอบเขา โดยไม่มีเสียงจากหนังสือคอยกระซิบว่าตัวนี้จริง ๆ แล้วเป็นคนดี ปัญหาคือถ้าซีรีส์อ่อนกว่าหนังสือ คุณจะไม่รู้เลยว่ากำลังพลาดอะไร และถ้าซีรีส์ดีมาก คุณอาจไปอ่านหนังสือแล้วผิดหวังเพราะจินตนาการของคุณถูกซีรีส์ยึดไปแล้ว
เคสที่ซีรีส์แซงต้นฉบับ
มีตัวอย่างที่คนพูดถึงกันมากพอสมควร และเป็นกรณีที่ทำให้ผมเชื่อว่าการดูก่อนไม่ใช่การเสียเปรียบเสมอไป
The Handmaid’s Tale คือตัวอย่างคลาสสิก นิยายของ Margaret Atwood ออกมาในปี 1985 และทรงพลังมากในฐานะหนังสือ แต่เมื่อถูกทำเป็นซีรีส์ทาง Hulu ตั้งแต่ปี 2017 ทีมเขียนบทมีพื้นที่มากพอจะขยายโลกนอกบ้านของตัวละครหลัก เปิดให้เห็นกลไกของระบอบกัสลีดในระดับที่นวนิยายเล่มเดียวทำไม่ได้ ซีรีส์จึงยืนได้ด้วยตัวเอง ไม่ใช่แค่การแปลหนังสือเป็นภาพ คุณสามารถอ่านบทสรุปของนวนิยายเรื่องนี้ได้ที่ วิกิพีเดีย ซึ่งจะเห็นว่าช่วงเวลาระหว่างหนังสือกับซีรีส์ห่างกันหลายทศวรรษ และสังคมเปลี่ยนไปมากพอที่จะทำให้การตีความใหม่มีความหมาย
The Leftovers เป็นอีกเคสที่คนอ่านหนังสือมักยอมรับว่าซีรีส์ทำได้ดีกว่าในแง่การเล่าเรื่อง นิยายของ Tom Perrotta ออกมาในปี 2011 และตัว Perrotta เองก็มานั่งเป็นผู้สร้างซีรีส์ร่วมกับ Damon Lindelof ในปี 2014 การที่นักเขียนต้นฉบับเข้ามาอยู่ในห้องเขียนบททำให้ซีรีส์กล้าเบี่ยงจากหนังสือในจุดที่หนังสือยังอธิบายไม่พอ ซีซันที่สองกับสามจึงกลายเป็นเนื้อหาใหม่ที่ไม่ได้มาจากหนังสือเลย และได้รับคำชมจากนักวิจารณ์อย่างกว้างขวาง
The Expanse ก็อยู่ในกลุ่มนี้ นิยายชุดของ James S.A. Corey ถูกดัดแปลงเป็นซีรีส์ที่แฟนหนังสือจำนวนมากยอมรับว่าทำได้ดีพอ ๆ หรือบางช่วงดีกว่าต้นฉบับ เพราะการเห็นภาพยานและฉากในอวกาศจริง ๆ ทำให้โลกที่หนังสือบรรยายด้วยคำพูดกลายเป็นสิ่งที่จับต้องได้
จุดร่วมของเคสพวกนี้คือ ซีรีส์ไม่ได้พยายามทำให้เหมือนหนังสือ แต่พยายามทำให้เป็นงานของตัวเอง ซึ่งหมายความว่าถ้าคุณอ่านก่อน คุณจะต้องยอมปล่อยวางความคาดหวังว่าทุกอย่างต้องตรง
เคสตรงข้ามที่หนังสือยังเหนือกว่า
ในทางกลับกัน มีหลายเรื่องที่แฟนหนังสือบอกเป็นเสียงเดียวกันว่าซีรีส์ทำไม่ถึง
ปัญหาที่พบบ่อยที่สุดคือเรื่องเวลา หนังสือมีพื้นที่ไม่จำกัดให้กับการพัฒนาตัวละครรอง แต่ซีรีส์มีแปดตอน ๆ ละห้าสิบนาที ซึ่งต้องแบ่งให้ตัวละครหลัก ตัวร้าย และฉากแอ็กชันที่คนดูคาดหวัง ผลคือตัวละครที่ในหนังสือมีมิติหลายชั้นกลายเป็นคนที่ทำหน้าที่แค่ผลักดันพล็อต
อีกปัญหาคือการเปลี่ยนตอนจบ บางครั้งทีมเขียนบทตัดสินใจเปลี่ยนเพื่อให้เข้ากับรสนิยมของคนดูวงกว้างขึ้น และการเปลี่ยนนั้นมักทำให้ความหมายที่หนังสือพยายามสื่อหายไปทั้งชั้น ซึ่งเป็นสิ่งที่บทความใน BBC Culture เคยวิเคราะห์ไว้บ่อยครั้งว่าทำไมการดัดแปลงที่ “ปลอดภัยเกินไป” ถึงมักจบลงแบบไม่น่าจดจำ
มีอีกปัจจัยที่คนมักมองข้าม นั่นคือข้อจำกัดของรูปแบบการเล่าเรื่องบนจอ ซึ่งเชื่อมโยงกับสิ่งที่ผมเคยเขียนไว้ในบทความเรื่อง รีเมคทำไมพลาดบ่อย ว่าการนำงานเก่ามาทำใหม่ไม่ได้ล้มเหลวเพราะต้นฉบับไม่ดี แต่เพราะคนทำเข้าใจผิดว่าอะไรคือหัวใจของต้นฉบับ หนังสือดัดแปลงก็เจอปัญหาเดียวกัน คือทีมงานอาจเก็บรายละเอียดครบทุกฉาก แต่พลาดสิ่งที่เป็นแก่นจริง ๆ ไป
วิธีตัดสินใจว่าเรื่องไหนควรอ่านก่อน
ผมใช้เกณฑ์ง่าย ๆ สี่ข้อตัดสินว่าซีรีส์เรื่องไหนควรอ่านหนังสือก่อน และเรื่องไหนปล่อยให้จอดำเนินเรื่องไปก่อน
| สถานการณ์ | ควรอ่านก่อน | ควรดูก่อน |
|---|---|---|
| หนังสือเล่มหนามาก (เกิน 500 หน้า) และมีตัวละครเยอะ | ✅ อ่านก่อนเพื่อไม่ให้งง | |
| ซีรีส์มีกำหนดฉายต่อเนื่องหลายซีซันและมีโอกาสถูกตัดจบ | ✅ ดูก่อน ไม่ต้องลงทุนเวลากับหนังสือถ้าซีรีส์ไม่ไปต่อ | |
| หนังสือเป็นที่รู้จักในฐานะงานวรรณกรรมสำคัญ | ✅ อ่านก่อนเพื่อจับชั้นความหมาย | |
| ซีรีส์มีชื่อเสียงว่าดัดแปลงหนักและเปลี่ยนโครงเรื่อง | ✅ ดูก่อน แล้วค่อยอ่านเพื่อเทียบ | |
| คุณเป็นคนที่หงุดหงิดง่ายเมื่อเนื้อเรื่องไม่ตรงกับที่จินตนาการ | ✅ ดูก่อน | |
| หนังสือเป็นเล่มแรกของชุดยาวที่ยังเขียนไม่จบ | ✅ ดูก่อน รอดูทิศทางก่อน |
นอกเหนือจากตาราง ผมมีข้อสังเกตเพิ่มอีกสองข้อ
